نشريه معارف

شماره 23 ـ بهمن هشتاد و سه

خودسنجي

اداره ارزشيابي
معاونت امور اساتيد در شهريور ماه سال 1382 ارسال پرسشنامه خودسنجي، كه مدير گروه نيز آن را تكميل و تأييد مي‏كند، از اعضاي هيئت علمي گروه‏هاي معارف در تمامي دانشگاه‏ها درخواست كرد كه فعاليت سال گذشته (1381) خود را با مطالعه فرم تكميل نموده و با ارسال آن، اداره را در شناسايي و بهره‏گيري بهتر از استادان معارف ياري دهند. ارسال و توزيع پرسشنامه خودسنجي غير از تاريخ ياد شده در دو نوبت ديگر نيز صورت پذيرفت، اما متأسفانه از آن زمان تاكنون تنها حدود نيمي از اعضاي هيئت علمي (از ميان 440 عضو هيئت علمي دانشگاه‌هاي سه‌گانه دولتي، آزاد و علوم پزشكي تا زمان آمارگيري 211 نفر) نسبت به تكميل و ارسال فرم ياد شده اقدام كرده‏اند. كه رتبه دانشگاهي آنها چنين است:

آمار كلي رتبه دانشگاهي استادان در دانشگاه‌هاي سه‌گانه

رتبه دانشگاهي	تعداد آقايان	درصد	تعداد خانم‌ها	درصد
مربي	130	62%	27	13%
استاديار	15	7%	3	1%
بدون تعيين رتبه	33	16%	3	1%
تعداد كل اساتيد	178	85%	33	15%

در پرسشنامه خودسنجي اطلاعاتي از استادان خواسته شده بود كه اينك با عنايت به داده‏ها و به تفكيك دانشگاه‌هاي دولتي، علوم پزشكي و آزاد اسلامي مقايسه آماري آن ارائه مي‏شود.

1. ميانگين ساعت حضور(غير تدريسي)

دانشگاه	دولتي	علوم‌پزشكي	آزاد
به ازاي هر استاد	13 ساعت	16 ساعت	5/12 ساعت

2. ميانگين ساعات غير تدريس

دانشگاه	دولتي	علوم‌پزشكي	آزاد
به ازاي هر استاد	5 ساعت	5 ساعت	7 ساعت

3. مشاوره

	دانشگاه	دولتي	علوم‌پزشكي	آزاد
1	مشاوره منظم	46 نفر 69%	27 نفر 5/67%	54 نفر 52%
2	مشاوره نامنظم	14 نفر 21%	7 نفر 5/17%	32 نفر 31%
3	كساني كه به سئوال مشاوره پاسخ نداده‌اند	7 نفر 10%	6 نفر 15%	18 نفر 17%

چنان كه در رديف 1 مشاهده مي‌شود، استادان دانشگاه آزاد كمتر از استادان ساير دانشگاه‌ها برنامه مشاوره منظم دارند؛ از دلايل آنان مي‌تواند اين باشد كه اتاق خالي مختص مشاوره در واحدشان وجود ندارد، و ممكن است فشردگي كلاس‌هاي درسي يكي ديگر از دلايل آن باشد. وقتي استادي بين دو كلاس تنها ده دقيقه فرصت دارد كه استراحت و تجديد قوا كند، چگونه مي‏تواند بدون تضييع حقوق دانشجويان كلاس بعدي، به دانشجويان كلاس قبلي فرصت مشاوره بدهد؟ به نظر مي‏رسد راهكار اصلي اين باشد كه مديران محترم گروه يا براي استادان، برنامه‌ريزي متراكم ننمايند. و يا اينكه بين ساعات موظفي تدريس، ساعتي ويژه مشاوره قرار دهند تا توقعات از استاد با برنامه‌ريزي‌ها هماهنگ باشد.

4. مطالعات هفتگي (خارج از محيط دانشگاه)

	دانشگاه	دولتي	علوم‌پزشكي	آزاد
1	تا 20 ساعت در هفته	34 نفر 5/50%	17نفر 5/42%	20 نفر 5/19%
2	تا 15 ساعت در هفته	12 نفر 18%	8 نفر 20%	42 نفر 40%
3	تا 10 ساعت در هفته	10 نفر 15%	8 نفر 20%	22 نفر 21%
4	بدون تعيين ساعت خاص	11 نفر 5/16%	7 نفر 5/17%	20 نفر 5/19%

5. شركت در نشست‌هاي علمي

دانشگاه	دولتي	علوم‌پزشكي	آزاد
شركت در نشست‌هاي علمي	28 نفر 42%	22 نفر 55%	52 نفر 50%

نشست‌هاي علمي براي رشد علمي استادان برگزار مي‏گردد و شايد به اين دليل كه استادان دانشگاه‌هاي دولتي با اتخاذ راهكار ديگر، يعني مطالعات خارج از محيط دانشگاه (كه با توجه به جدول شماره 4 نسبت به استادان ساير دانشگاه‌ها وقت بيشتري براي آن صرف مي‌كنند) انگيزه حضور در نشست هاي علمي را نيابند.

6. پژوهش

	دانشگاه	دولتي	علوم‌پزشكي	آزاد
1	اساتيدي كه كتاب، مقاله و جزوه1 ارائه كرده‏اند	8 نفر 12%	5 نفر 5/12%	7 نفر 7%
2	اساتيدي كه فقط كتاب ومقاله ارائه كرده‌اند	13 نفر 5/19%	6 نفر 15%	4 نفر 4%
3	اساتيدي كه فقط كتاب و جزوه ارائه كرده‌اند	1 نفر 5/1%	3 نفر 5/7%	2 نفر 2%
4	اساتيدي كه فقط مقاله و جزوه ارائه كرده اند	5 نفر 5/7%	3 نفر 5/7%	15 نفر 14%
5	اساتيدي كه فقط كتاب دارند	12 نفر 18%	1 نفر 5/2%	24 نفر 23%
6	اساتيدي كه فقط مقاله دارند	17 نفر 25%	13 نفر 5/32%	7 نفر 7%
7	اساتيدي كه فقط جزوه دارند	2 نفر 3%	4 نفر 10%	19 نفر 18%
8	اساتيدي كه هيچ يك را ارائه نكرده‌اند	9 نفر 5/13%	5 نفر 5/12%	26 نفر 25%

اگر جزوه را از عناوين پژوهشي خارج بدانيم، در آن صورت آمار كلي استاداني كه واجد پژوهش، و آمار اساتيدي كه فاقد پژوهش هستند به اين ترتيب خواهد بود.

	دانشگاه	دولتي	علوم‌پزشكي	آزاد
9	آمار كلي اساتيدي كه واجد پژوهش هستند	5/83%	5/77%	57%
10	آمار كلي اساتيدي كه فاقد پژوهش هستند	5/16%	5/22%	43%

مسلّم است استاداني كه به پژوهش اهتمام مي‌ورزند بهتر مي‌توانند هماهنگ با نيازها به ارائه دروس بپردازند؛ از اين رو براي آنان پربار كردن و غني‌سازي محتواي پژوهش و تناسب آن با نيازهاي مخاطبان ضرورت دارد. همچنين نسبت به اساتيدي كه فعاليت پژوهشي ندارند توصيه مي‌شود در گام نخست با تعميق مطالعات و سپس با جست و جوي خواست‌ها و نيازهاي علمي و به روز دانشجويان در فراهم آوردن فراورده‌هاي فكري و علمي بكوشند.
عناوين جزوه‌هاي تخصصي عبارت است از:
دولتي: فقه‌اللغه، شناخت اديان و قواعد فقه؛
آزاد اسلامي: كلام(5 جزوه)، منطق (2 جزوه)، فلسفه و عرفان، علوم بلاغت، علوم قرآني، مباني جامعه‌شناختي و تاريخ فقه و فقها؛
علوم پزشكي: تاريخ فلسفه و فلسفه اخلاق است كه اين جزوه‌ها در رشته‌ها و دانشگاه‌هاي ديگر براي تدريس مورد استفاده قرار مي‌گيرد.

7. شركت در كارگاه‌ها

	دانشگاه	دولتي	علوم‌پزشكي	آزاد
1	شركت در تمامي كارگاه‌ها (ارزشيابي، روش تدريس و روش تحقيق)	11 نفر 5/16%	19 نفر 5/47%	27 نفر 26%
2	شركت در كارگاه‌هاي تحقيق و ارزشيابي	2 نفر 3%	2 نفر 5%	-
3	شركت در كارگاه‌هاي تحقيق و تدريس	7 نفر 5/10%	6 نفر 15%	18 نفر 17%
4	شركت در كارگاه‌هاي تدريس و ارزشيابي	7 نفر 5/10%	3 نفر 5/7%	16 نفر 15%
5	شركت در كارگاه تدريس	10 نفر 15%	4 نفر 10%	17 نفر 5/16%
6	شركت در كارگاه تحقيق	9 نفر 13%	2 نفر 5%	8 نفر 8%
7	شركت در كارگاه ارزشيابي	3 نفر 5/4%	2 نفر 5%	5 نفر 5%
8	عدم شركت در هيچ يك از كارگاه‌ها	18 نفر 27%	2 نفر 5%	13 نفر 5/12%

آمار نشان مي‌دهد استادان ع.پ بيشترين و استادان دانشگاه‌هاي دولتي كم‌ترين استقبال را براي شركت در كارگاه‌ها از خود نشان داده‌اند. شايد دليل اين امر آن باشد كه در دانشگاه‌هاي علوم پزشكي، پزشكان موظف به شركت در دوره‌هاي متفاوت بازآموزي و كارگاه‌هاي مربوط به آنها هستند. و اين رويه باعث شده باشد كه متصديان دانشگاه‌هاي پزشكي حضور استادان آن دانشگاه (از جمله استادان معارف) را در كارگاه‌هاي متناسب، به جد خواستار باشند. اگر اين احتمال درست باشد مي‌توان نتيجه گرفت كه اتخاذ سياست‌هاي كلان و ايجاد رويه‌هاي عمومي توانسته است در شركت استادان براي گذراندن كارگاه، مؤثر باشد. در اين صورت چنين رويه‌هايي مي‏تواند براي ساير دانشگاه‌ها نيز مورد توجه قرار گيرد.
درباره دانشگاه‌هاي آزاد نيز بايد گفت كه بيشترين كارگاه‌هاي معاونت امور اساتيد در آن دانشگاه‌ها برگزار شده است و از اين رو نسبت به استادان دانشگاه‌هاي دولتي شركت بيشتري در كارگاه‌ها داشته‌اند.
اما نكته مهم‌تر اين كه ممكن است به تناسب بالا بودن ميزان شركت در كارگاه‌ها، شاخص مثبت تدريس نيز بالا باشد. به عنوان نمونه «مرور» و «ارزشيابي درس گذشته» شاخص مثبت تدريس است و آمار نشان مي‌دهد استاداني كه بيشتر در كارگاه‌ها شركت كرده‌اند به اين شاخص مثبت توجه بيشتري نشان داده‌اند. شماره 1 جدول 8 كه در پي مي‌آيد نشانگر همين نكته است. براي دقت بيشتر مي‏توان آمار جدول شماره 7 و 8 را با يكديگر مقايسه كرد.

8. مرور و ارزشيابي درس گذشته

	دانشگاه	دولتي	علوم‌پزشكي	آزاد
1	اساتيدي كه درس گذشته را هم مرور مي‌كنند و هم ارزشيابي	41 نفر 61%	30 نفر 75%	72 نفر 69%
2	اساتيدي كه درس گذشته را گاه مرور مي‌كنند و گاه ارزشيابي	8 نفر 12%	3 نفر 5/7%	8 نفر 8%
3	اساتيدي كه درس گذشته را فقط ارزشيابي مي‌كنند	7 نفر 5/10%	3 نفر 5/7%	6 نفر 6%
4	اساتيدي كه درس گذشته را فقط مرور مي‌كنند	9 نفر 5/13%	2 نفر 5%	18 نفر 17%
5	اساتيدي كه پاسخ متفرقه به اين پرسش داده‌اند	2 نفر 3%	2 نفر 5%	-

9. شيوه ارزشيابي پايان ترم

	دانشگاه	دولتي	علوم‌پزشكي	آزاد
1	اساتيدي كه در ترم تحصيلي، نمونه سؤال ارائه مي‌دهند	18 نفر 27%	17 نفر 5/42%	32 نفر 31%
2	اساتيدي كه قسمت‌هاي مهم كتاب را براي امتحان تعيين مي‌كنند	9 نفر 5/13%	1 نفر 5/2%	12 نفر 11%
3	اساتيدي كه توأمان نمونه سؤال ارائه مي‌دهند و هم قسمت‌هاي مهم كتاب را تعيين مي‌كنند	6 نفر 9%	1 نفر 5/2%	6 نفر 6%
4	اساتيدي كه جزوه پرسش و پاسخ دارند	-	2 نفر 5%	2 نفر 2%
5	اساتيدي كه شيوه‌هاي ديگري را به كار مي‌گيرند	29 نفر 43%	13 نفر 5/32%	46 نفر 44%
6	اساتيدي كه به اين پرسش پاسخ نداده‌اند	5 نفر 5/7%	6 نفر 15%	6 نفر 6%

چنان كه قبل از جدول 8 يادآور شديم، ممكن است به تناسب افزايش شركت استادان در كارگاه‌ها رعايت شاخص مثبت تدريس نيز افزايش يابد. از آن سو ممكن است هر چه شاخص شركت در كارگاه‌ها پايين‌تر باشد، شاخص منفي تدريس بالاتر رود. في‌المثل تعيين قسمت‌هاي مهم كتاب براي امتحان (كه دانشجويان را از خواندن كل كتاب باز مي‌دارد) شاخص منفي تدريس است و اين مسئله در دانشگاه‌هاي دولتي (با كمترين سطح شركت در تمامي كارگاه‌ها) چشمگيرتر است و در دانشگاه‌هاي علوم پزشكي (بابيشترين سطح شركت در تمامي كارگاه‌ها) كمتر. مقايسه شماره 1 جدول 7 با شماره2 و 3 جدول 9 همين نكته را به خوبي نشان مي‌دهد.

10. وقت قانوني كلاس

	دانشگاه	دولتي	علوم‌پزشكي	آزاد
1	50-70 دقيقه	-	-	6 نفر 6%
2	70-80 دقيقه	8 نفر 12%	9 نفر 5/22%	21 نفر 20%
3	80-90 دقيقه	50 نفر 75%	31 نفر 5/77%	72 نفر 69%
4	بيشتر از 90 دقيقه	9 نفر 13%	-	5 نفر 5%

در پايان از استادان، مديران و معاونان محترم آموزشي كه با تكميل و ارسال فرم خودسنجي در فراهم آمدن اين ارزيابي كمك كرده‌اند، قدرداني و از ديگر مديران محترم گروه درخواست مي‌شود كه با توزيع فرم خودسنجي بين استادان عضو هيئت علمي و تكميل قسمت مربوط و ارسال آن به اداره ارزشيابي معاونت، در جهت ارائه آمار دقيق‌تر، اداره ياد شده را ياري نمايند.

پي‏نوشت‏

1. تفكيك جزوه‌ها

	جزوه‌ها	دولتي	علوم‌پزشكي	آزاد
1	معارف اسلامي2-1	5 جزوه	6 جزوه	9 جزوه
2	اخلاق اسلامي	10 جزوه	1 جزوه	14 جزوه
3	متون اسلامي	3 جزوه	5 جزوه	3 جزوه
4	تاريخ اسلام	3 جزوه	1 جزوه	9 جزوه
5	انقلاب اسلامي و ريشه هاي آن	7 جزوه	2 جزوه	10 جزوه
6	جزوه‌هاي تخصصي	3 جزوه	2 جزوه	12 جزوه
	جمع كل جزوه‌ها	31 جزوه	17 جزوه	57 جزوه

مقصود از جزوه‌هاي تخصصي جزوه‌هايي است كه در غير از گرايش‌هاي پنچ‌گانه معارف نگارش يافته است. تعداد اين جزوه‌ها ممكن است نشان دهد كه استادان دانشگاه آزاد اسلامي نسبت به ساير دانشگاه‌ها دروس تخصصي بيشتري ارائه مي‌نمايند.