شماره 23 ـ بهمن هشتاد و سه
تفسير، قرآن، دانشجو

تفسير، قرآن، دانشجو، عنوان مجموعه‏اي است كه جمعي از قرآن‏پژوهان و استادان حوزه و دانشگاه، از سال 78 تاكنون در حال نگارش آن‌اند. اين اثر در ده جلد تنطيم گرديده كه جلد نخست آن به زودي منتشر مي‌شود. مخاطب اصلي اين تفسير، جوانان و به ويژه دانشجويان‌اند كه با نگاه به نيازها، خواست‌ها و ويژگي‏هاي گوناگون اين قشر سامان يافته است.
در نگارش اين تفسير، گروه ده نفره‌اي از قرآن‏پژوهان، با نظارت آيت‏الله معرفت و مشاوران جامعه‏شناس، روان‏شناس، سياستدان و اديب از استادان حوزه و دانشگاه، بي‌وقفه در تلاش‌اند. در اين شماره براي آگاهي بيشتر از شيوه نگارش و ويژگي‌هاي تفسير دانشجويي با حجت‌الاسلام والمسلمين دكتر محمدعلي رضايي مسئول گروه تفسير‌نگاران دانشجويي گفت و گويي انجام داده‌ايم كه تقديم استادان گرامي مي‌شود.
معارف

ــ جناب دكتر رضايي، با توجه به اينكه چند سالي است شما با گروهي از استادان حوزه و دانشگاه سرگرم نگارش مجموعه تفسير، قرآن، دانشجو هستيد، بفرماييد ضرورت نگارش تفسير براي جوانان يا دانشجويان چيست؟
>> ايران، كشوري جوان است كه نزديك به دو ميليون و هفتصد هزار دانشجو دارد و پيش‏بيني مي‏شود در سال‏هاي آينده اين رقم به سه ميليون و هفتصد هزار نفر برسد. اين پديده مبارك اقتضا دارد كه براي اُنس آنان با قرآن برنامه‏ريزي جامعي صورت گيرد و در اين راستا بايد براي كودكان، نوجوانان، جوانان، دانشجويان و فرهيختگان تفسيرهايي جداگانه به نگارش درآيد.
اما در اين باره توجه به دو نكته ضروري است:
نخست اينكه تفاسير قرآن كه ذخاير گرانسنگ دانشمندان اسلامي طي قرن‏هاي متمادي است و در جاي خود نيكو بوده است، براي اين مهم كفايت نمي‏كند و لازم است مطالب آنها بازسازي و نوسازي شود و مطالب نو، مطابق نيازهاي زمان و مخاطبان، ارائه شود.(
دوم اينكه هر سطح از مخاطبان از نظر روان‏شناختي و جامعه‏شناختي و مختصات ديگر شناسايي شوند و تفسيري در خور آنها تنظيم شود.

ــ با اين مقدمه، تفسير قرآن براي جوانان نيز، ويژگي‌هايي بايد داشته باشد؛ شما چه ويژگي‌هايي براي اين تفسير در نظر داشته‌ايد؟
>>مفسر قرآن كه مي‏خواهد براي جوانان قلم بزند، لازم است به ويژگي‌هاي روان‌شناختي و جامعه‏شناختي جوانان، كه بيان شد، توجه كند و متناسب با آنها، تفسير بنگارد. از اين رو به نظر مي‏رسد كه رعايت نكات زير در اين باره لازم است:
الف- ويژگي‏هاي محتوايي تفسير جوان:
1. اطلاع‏رساني كافي در باره موضوع هر آيه از منظر تاريخي، تفسيري، روايي و علوم تجربي در متن تفسير و در مواردي كه نمي‏توان همه مطالب را در تفسير ارائه كرد، در پاورقي به منابع و كتاب‏هاي ديگر ارجاع داده شود؛
2. بيان منطقي و استدلالي مطالب قرآن، به صورت روان و با پرهيز از استدلال‏هاي پيچيده و مشكل؛
3. استفاده از شعرهاي مناسب با مضمون آيات، از شاعران بزرگ پارسي‌گوي همچون حافظ، سعدي، مولوي و .... كه بسياري از مضامين قرآن را به زبان شعر بيان كرده‏اند و براي جوانان بسيار دلنشين و پر جاذبه خواهد بود؛
3. استفاده از نكات عرفاني معتبر و متناسب با مضمون آيات، به ويژه از نكات عرفاني اهل‏بيت(ع) و تفاسير عرفاني مانند: تفسير كشف‌الاسرار ميبدي و نكات عرفاني امام‏خميني(ره) و ديگر بزرگان عرفان؛
البته در اين باره بايد مواظب باشيم كه به دام تفسير به رأي و مطالب انحرافي برخي صوفيان نيفتيم، و معيارهاي تفسير عرفاني و باطني درست رعايت شود؛
4. استفاده از علوم تجربي براي روشن ساختن نكات و اشارات علمي آيات قرآن.
البته اين مطلب مي‏تواند به صورت‌هاي: استخراج علوم از قرآن؛ تحميل نظريه‏هاي علمي بر قرآن؛ و استخدام علوم در فهم و تفسير قرآن، صورت گيرد كه شيوه سوم صحيح و دو شيوه ديگر باطل است.
5. بيان حكمت و فلسفه احكام و قوانين قرآن؛
6. توجه به پرسش‏هاي نسل جوان و تلاش در جهت پاسخگويي به آنان در ضمن تفسير؛
7. تفسير جوان لازم است به مباحث عقيدتي همانند: تثليث، پلوراليسم و ... توجه داشته باشد.
8. تفسير جوان لازم است به مشكلات جوانان همچون: عشق، محبت، ازدواج، روابط پسر و دختر، تحصيل و چالش‏هاي آن و نيز مشكلات اقتصادي توجه كند و رهنمودها و راهكارهاي مناسب را از قرآن استخراج كند و در اختيار جوانان قرار دهد؛
9. توجه به ظرافت‌ها و نكات دقيق قرآني و بيان روان آنها، كه فكر را به تكاپو و انديشه وا مي‏دارد و شادابي علمي را در پي‏دارد؛
10. پرهيز از نكات لغوي و ادبي پيچيده كه براي دانشجويان، غير از رشته‏هاي ادبيات عرب و علوم قرآن، مشكل و خسته‏كننده است.
11. استفاده از احاديث مستند پيامبر(ص) و اهل‌بيت(ع) كه خود تفسير آيات است.
12. استفاده از نكات آموزنده زندگي پيامبران و امامان و اولياي الاهي و بزرگان دين و دانشمندان، متناسب با موضوع آيات كه حقايق قرآني را ملموس مي‏كند؛
13. استفاده از مطالب ساير اديان و مكاتب و شخصيت‏هاي غير مسلمان؛ تفسير جوان لازم است در آيات مربوط به يهود و مسيحيت و ديگر اديان، از كتاب مقدس آنان استفاده كند و مطالب را به صورت تطبيقي و مقايسه‏اي بررسي كند؛
14. آموزه‏هاي آيات؛ هر آيه قرآن آموزه‏هايي براي زندگي و سعادت بشر است كه لازم است درس‏ها و عبرت‏هاي آيات استخراج و براي جوانان بيان شود؛
15. پيام‏گيري از آيات؛ آيات قرآن پيام‏هايي براي زندگي انسان در همه زمان‏ها و مكان‏ها دارد كه در باطن آيه به صورت قاعده كلي نهفته است و بعد از الغاء خصوصيت به دست مي‏آيد. براي مثال آيه «ارسله معنا غداً يرتع و يلعب و انا له لحافظون» كه برادران يوسف به پدر گفتند: «يوسف را فردا با ما بفرست تا ( در صحرا) بخورد و بازي كند كه ما حتماً از او نگهداري مي‏كنيم.» پيام اين آيه آن است كه: پدران مواظب فرزندان خود باشند كه شيادان آنها را به بهانه بازي و غذا از آنها جدا نكنند. ملت‏ها مراقب استعدادهاي درخشان خود باشند كه استعمارگران آنها را نبرند.
ج- ويژگي‌هاي روان‌شناختي:
نكته ديگري كه بايد در نگارش تفسيري براي جوانان لحاظ گردد، رعايت ويژگي‌هاي روان‌شناختي آنان است كه مي‌توان اشاره داشت به اينكه: پرهيز از نصيحت‌گرايي مستقيم، استفاده از شيوه پيام‌رساني غيرمستقيم، استفاده از نثري شورانگيز و مطالبي احساسي استفاده از آرايه‌هاي هنري در تفسير، احترام به مخاطب، ارايه مطالب به صورت كوتاه و متنوع و ... .
د- ويژگي‌هاي جامعه‌شناختي:
در اين بخش بايد به آرمان‌ها و بيان آرمان‌خواهانه در اين تفسير توجه شود.
همچنين ارتباط دادن مضامين آيات با مسائل روز و مقتضيات و نيازهاي زمان پرهيز از شعار دادن و شعاري برخورد كردن با مسائل و ... .
ه‍- ويژگي‌هاي شكلي:
از جهت شكلي با استفاده از آرايه‌هاي ادبي در تفسير و زيبانگري و زيبانويسي به عين ساده‌نويسي و روان‌نويسي بايد به لحاظ شكل ظاهري هم مثل جلد صفحه‌آرايي و تنظيم مطالب هنرمندانه و مطابق با روحيه و حال و هواي جوانان دانشجو باشد.

ــ با توجه به وجود گرايش‌ها و روش‌هاي گوناگون تفسيري، در تفسير براي جوانان كدام گرايش و روش سودمندتر خواهد بود؟
>>پاسخ اين پرسش در گرو شناخت روش‏ها و گرايش‏هاي تفسيري است.
به صورت خلاصه، روش‏هاي تفاسيري عبارت‌اند از:
1. روش تفسير قرآن به قرآن؛ 2. روش تفسير قرآن با روايات؛ 3. روش تفسير قرآن با عقل؛ 4. روش تفسير قرآن با علوم تجربي؛ 5. روش تفسير قرآن اشاري (باطني و عرفاني)؛ 6. روش تفسير قرآن اجتهادي جامع؛ البته روش تفسير به رأي نيز وجود دارد كه باطل و غير معتبر است.
گرايش‏هاي تفسيري، يا مكاتب و مذاهب تفسيري نيز عبارت‌اند از:
1. گرايش كلامي (اشعري، معتزلي، شيعه)؛ 2. گرايش فلسفي؛ 3. گرايش ادبي؛ 4. گرايش فقهي (براساس مذاهب فقهي)؛ 5. گرايش اجتماعي.
در تفسير قرآن براي جوانان، بهتر است از روش تفسير اجتهادي جامع استفاده شود كه تمام روش‌هاي صحيح (قرآن به قرآن، روائي، عقلي، علمي و اشاري) را در بردارد.

ــ لطفاً گزارشي از سابقه كار و وضع موجود تفسير دانشجويي ارايه فرماييد؟
>>از سال 1378 تاكنون گروهي ده نفره از قرآن‌پژوهان كه استادان حوزه و دانشگاه هستند، اقدام به آماده‌سازي تفسيري براي جوانان نمودند. كه نخست به عنوان «شميم رحمت» خوانده شد و سپس «تفسير، قرآن، دانشجو» نام گرفت. تاكنون ويرايش دوم آن در ده مجلد آماده‌سازي شده و به زودي جلد اول آن تقديم قرآن دوستان خواهد شد.

ــ با تشكر از حوصله و وقتي كه در اختيار نشريه معارف قرار داديد.

پي‏نوشت‏
*. دو تفسير بعد از انقلاب تحت عنوان «تفسير قرآن براي جوانان» از آقاي متوسليان و «تفسير جوان» از آقاي دكتر بيستوني نوشته شده است ولي مورد اول ناقص و كوتاه است و مورد دوم تقطيع تفسير نمونه است از اين‏رو كار جديد در اين زمينه ضروري به نظر مي‏رسد.