| شماره 22 ـ ديماه هشتاد و سه |
|
وجوه تمايز علوم قرآني با معارف قرآن*
مقصود از «علوم قرآني» مباحثي است كه پيرامون قرآن كريم مطرح شده است. گرچه علوم قرآن پس از رحلت پيامبر(ص) بعضاً به طور پراكنده در اقوال صحابه و كتب تفسير، بيان گشته اما برخي نويسندگان معتقدند اين اصطلاح با تدوين كتاب «البرهان في علومالقرآن» توسط عليبن ابراهيمبنسعيد الحوفي در قرن پنجم هجري پديد آمده است. دكتر صبحي صالح ضمن تحقيقاتي كه درباره «علوم قرآن» انجام داده بر اين باور است كه قبل از حوفي، ابنمرزبان در قرن سوم اين اصطلاح را به كار برده و «الحاوي في علوم القرآن» را در 27 جزء نگاشته است. علوم و معارف قرآني «علوم قرآني» و «معارف قرآن» دو اصطلاح متفاوت ميباشند. علوم قرآني موضوع خود را قرآن قرار داده و با نگرشي بروني پيرامون آن بحث ميكند، يعني مباحث آن به محتواي قرآن مربوط نبوده بلكه به بررسي موضوعاتي چون: تاريخ قرآن، اسباب نزول، كيفيت نزول، مخاطبين قرآن، شبهه تحريف و نظاير آن ميپردازد. كتب ارزشمند و متعددي در مورد علوم قرآني نگاشته شده و نويسندگان، براساس سليقه و ديدگاه ويژه خود، علوم قرآني را تقسيمبندي نمودهاند لذا «عدهاي گفتهاند كه علوم قرآني پنجاه علم است و بعضي آن را تا چهارصد، هفت هزار، و يا هفتاد هزار علم نيز گفتهاند.»1 برخي از مباحث علوم قرآني بدين شرح است: 1.علم فضيلت قرآن و آداب تلاوت آن 2. علم آياتالاحكام 3. علم اعجاز 4. علم مكي و مدني 5. علم محكم و متشابه 6. علم ناسخ و منسوخ 7. علم اسباب نزول 8. علم اعراب و بلاغت 9. علم رسمالخط 10. علم قراءات 11. علم لغات قرآن 12. علم تأويل 13. علم قصص 14. علم ارشاد و موعظه 15. تاريخ قرآن 16. علم فواتح سورهها 17. علم ترجمه قرآن 18. علمالاديان 19. علم اسرار فواتح سورهها 20. علم تفسير قرآن 21. علم مناسبت آيات و سورهها 22. علم سوگندهاي قرآن.2 اما مراد از «معارف قرآن» بحث از موضوعات مطرح شده در قرآن ميباشد كه امروزه معمولاً به عنوان تفسير موضوعي مطرح ميشود. اين نوع تفسير ابتدا مسائل و موضوعات مطرح شده در قرآن را تدوين ميكند، سپس آيات مربوط به هر موضوع را گردآوري نموده و مجموعه مطالب آن آيات را جمعبندي و طبقهبندي مينمايد.3 نقش و كاربرد علوم قرآني نقشي كه علوم قرآني دارد اين است كه اساسيترين دانشها در رابطه با فهم قرآن را براي مفسر قرآن فراهم ميآورد، لذا كليد فهم قرآن محسوب ميشود و بدون آشنايي با آن علاوه بر عدم امكان دفع شبهات، فهم قرآن نيز ميسر نخواهد بود. بيشتر مفسّران به اين نكته توجه داشته و برخي از آنان مباحث علوم قرآن را در آغاز تفسير خود آوردهاند. به طور خلاصه ميتوان چنين گفت كه معارف قرآن، مطالعه و بررسي دروني قرآن كريم است در حاليكه علوم قرآني مطالعه و نگرشي بيروني به اين كتاب آسماني و همه شئون و امور مختلف مطرح شده درباره قرآن ميباشد. بين موضوعات علوم قرآن ترتيب خاصي وجود ندارد، به گونهاي كه يك بحث متوقف بر بحث ديگر باشد، ولي اگر بخواهيم اولويتي براي بعضي مباحث قائل شويم، به نظر ميرسد بحث وحي كه متأخّرين به آن پرداختهاند، مقدم باشد، هرچند كه اين بحث از جهتي ديگر در مباحث اعتقادي (نبوت) عنوان ميشود. نظام معارف قرآن خداي تعالي در قرآن كريم فرموده است: «... و نزلنا عليك الكتاب تبياناً لكل شيء و هدي و رحمه و بشري للمسلمين؛ و ما اين كتاب را بر تو نازل كرديم تا بيان كننده هر چيز و براي مسلمين هدايت و بشارت باشد.»4 نظام معارف قرآني را به ترتيب ذيل ميتوان بيان نمود: 1. «خداشناسي» كه شامل شناخت خدا، توحيد، صفات و افعال الهي ميشود. 2. «جهانشناسي» كه شامل موضوعات مربوط به مخلوقات جهان آفرينش (زمين، آسمانها و ستارگان) پديدههاي آسماني (رعد، برق، باد، باران و ...) و پديدههاي ارضي (كوهها، درياها و ...) ميشود و همچنين عرش، كرسي، فرشتگان، جن و شيطان را مورد بحث قرار ميدهد. 3. «انسانشناسي» كه شامل آفرينش انسان، ويژگيهاي روح، كرامت و شرافت انسان، مسئوليتپذيري و شرايط آن (آگاهي، قدرت عمل و اختيار) ابعاد مختلف وجود انسان، سنتهاي الهي در تدبير فردي، اجتماعي، معاد و سرنوشت نهايي بشر ميشود. 4. «راهشناسي» كه شامل مباحث شناخت عادي (انواع علم حضوري و حصولي متعارف) و غيرعادي (الهام و وحي) ميشود و مسئله نبوّت و ضرورت بعثت انبياء و هدف از آن و نيز شئون ايشان (نبوّت، رسالت، امامت) و همچنين موارد اعجاز و عصمت پيامبران و در پايان مسئله جانشيني انبياء (امامت به معناي خاص) مورد بررسي قرار ميگيرد. 5. «راهنماشناسي» كه شامل سير اجمالي در تاريخ انبياء و ويژگيهاي آنان و كتابهاي آسماني كه بر ايشان نازل شده و مطالب آن كتب ميشود و به تاريخچه زندگاني پيامبر گرامي اسلام(ص) و حوادثي كه در زمان حيات آن حضرت رخ داده، ميپردازد. و همچنين به تاريخ اقوام و ملّتها و ساير داستانهاي قرآن نيز اشاره مينمايد. 6. «قرآنشناسي» كه شامل كلياتي پيرامون قرآن كريم و ويژگيهاي آن اعمّ از: هدف نزول، كيفيت نزول، اعجاز، جهاني بودن، ابدي بودن، شيوه بيان (استدلال عقلي، موعظه، جدل، تمثيل، قصص و ...) و مباحث محكم و متشابه و تأويل ميشود. 7. «اخلاق يا انسانسازي قرآن» كه مشتمل بر مباحث خودشناسي و خودسازي، خير و شرّ در افعال اختياري و رابطه آنها با كمال و سعادت نهايي، روش تربيت و تزكيه نفس در قرآن (بيدار كردن انگيزههاي خيرجويي به وسيله انذار و تبشير) نقش ايمان و عمل و بيان رابطه آنها با يكديگر و رابطه هر دو با علم و نهايتاً تفصيل فضايل و رذايل اخلاقي. 8. «برنامههاي عبادي قرآن» كه شامل مباحث نماز، روزه، حج، قرباني، دعا و ذكر ميشود، اعمالي كه ركن اساسي آن تقويت رابطه انسان با خدا ميباشد، هر چند مصالح اجتماعي زيادي نيز در آنها منظور شده است. 9. «احكام فردي قرآن» كه شامل مباحثي نظير حلال و حرام در خوردنيها، نوشيدنيها، تجمّل و زينت ميشود. 10. «احكام اجتماعي قرآن» كه شامل مباحث اجتماعي، حقوقي، سياسي و اقتصادي است و به چند بخش تقسيم ميشود: الف. احكام مدني، ب. احكام اقتصادي، ج. احكام قضائي، د. احكام جزائي، ه. احكام سياسي، و. احكام بينالمللي. سه بخش اخير، برنامههاي عملي قرآن در مورد رابطه با خدا، با خود و با ديگر انسانها ميباشد و تعاليم اين كتاب آسماني درباره هر يك جداگانه مورد بررسي قرار ميگيرد. بدين ترتيب معارف قرآن از نقطه آغاز هستي شروع و به ترتيب، مراحل خلق و تدبير الهي را مورد بحث قرار ميدهد و سرانجام با بيان ويژگيهاي جامعه ايدهآلِ انساني به پايان ميرسد و در همه مراحل، ارتباط با محور اصلي يعني الله كاملاً محفوظ ميماند.5 پينوشت *. علوم قرآني، محمدجواد اسكندرلو، قم مركز جهاني علوم اسلامي ص16ـ11، با تلخيص و اندكي تصرف 1. آشنايي با علوم قرآن، داوود عطار، ترجمه سيدمحمد رادمنش، بنياد قرآن، ص21. 2. به نقل از: «کليات علومالقرآن»، تأليف محسن اسماعيلي، انتشارات بنياد، ص7-6. 3. در تفسير موضوعي شهيد صدر، صورت ديگري نيز براي تفسير موضوعي بيان شده است. [خلاصهاي از ديدگاه شهيد صدر در اينباره در نشريه معارف، ش15، ص7-5 درج گرديده است.] 4. نحل/89 . 5. تقسيمات نظام معارف قرآن از كتاب معارف قرآن، استاد مصباح يزدي، ج1، ص20-17 اقتباس گرديده است. |
 |
 |
 |