| شماره 21 ـ آذر هشتاد و سه | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
سرفصلهاي جديد دروس معارف اسلامي
از پيشنهاد تا تصويب اشاره با توجه به اينکه عناوين سر فصل هاي جديد دروس معارف اسلامي اخيراً به تصويب شوراي عالي انقلاب فرهنگي رسيده، مناسب ديديم در اين شماره به بررسي روند اين تحول از پيشنهاد تا تصويب آن پرداخته و در شمارههاي بعدي نشريه با همکاري گروه هاي علمي مرکز برنامهريزي و تدوين متون درسي راهنماي تفصيلي هر يک از عناوين جديد را ارايه نماييم. معارف ارائه دروس معارف اسلامي پس از انقلاب فرهنگي از اقدامات اساسي شوراي عالي انقلاب فرهنگي بود كه با هدف آشنايي نسل جوان با انديشههاي ديني در حوزه باورها، اخلاق، تاريخ اسلام و تاريخ معاصر در برنامه تدريس مقطع كارشناسي قرار گرفت كه ميتوانست جوانان را با مباني اسلامي آشنا كرده، آمادگي آنان را جهت مقابله با افكار و انديشههاي التقاطي رايج در آن دوران بيشتر كند. اما با گذر زمان و با توجه به رشد علمي دانشگاهها و افزايش سطح نيازهاي علمي و تغيير نيازهاي دانشجويان و پديد آمدن پرسشهاي نو براي آنان، ضرورت تجديد نظر در سطح دروس ديني دانشگاهها همراه با كار كارشناسي دقيق در همه زواياي آنها بيشتر احساس ميگرديد. متأسفانه چنين امري از سوي هيچ يك از متوليان امر دروس معارف اسلامي پيگيري نشد و سالياني همان سرفصلهاي مصوب پس از بازگشايي دانشگاهها معيار تدريس اين دروس بود. در سال 79 و در پي طرح مكرر ضرورت بازنگري در اين دروس زمزمههايي در اين زمينه به وجود آمد و پس از مدتي سه طرح جداگانه در اين رابطه ارائه گرديد كه عبارت بودند از: الف) طرح معاونان آموزشي دانشگاههاي تربيت مدرس و علامه طباطبايي كه محصول گردهمايي معاونان آموزشي دانشگاههاي تهران بود. ب) طرح مركز برنامهريزي و تدوين متون درسي نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاهها. ج) طرح پيشنهادي دانشگاه شيراز ويژگيهاي هر يك از اين سه طرح به طور اختصار عبارت بود از: 1- طرح معاونان آموزشي دانشگاههاي تهران: اگرچه اين طرح براي كليت دروس عمومي ارائه شده بود، اما از آنجا كه بخش عمده اين دروس به دروس معارف اسلامي اختصاص دارد از اين رو مورد توجه قرار گرفت. در مقدمه اين طرح آمده است: پس از موارد مكرر طرح ضرورت اصلاح دروس عمومي دانشگاهها در مرداد ماه سال 80 و نهايتاً طرح آن در وزارت علوم و نظرخواهي معاونان وزارتخانه از دانشگاهها، معاونان آموزشي دانشگاههاي تهران بر آن شدند تا در اين زمينه قدم سازندهاي بردارند. لذا به دانشگاههاي تربيت مدرس و علامه طباطبايي مأموريت داده شد تا بر اساس مشاهدات متواتر زير نسبت به تهيه پيشنهاد اصلاح دروس مذكور اقدام كند. 1-1- پيشنهاد اصلاح محتواي آموزشهاي متوسطه در زمينه معارف كه در بسياري از موارد مشابه محتواي دروس دانشگاهي است. 2-1- پيشنهاد اصلاح به دليل انتظارات بالايي كه دانشجويان از محتواي اين دروس دارند و اكثراً از محتواي آن پس از اخذ واحد مأيوس ميشوند. 3-1- اصلاح به دليل لزوم كاربردي بودن، مستدل و واقع بينانه بودن برخي از دروس كه به مصداق «علم نافع» در دين مبين اسلام مورد تأكيد قرار گرفته و تا حد زيادي در شرايط فعلي رعايت نشده است. 4-1- تحولات اجتماعي كشور در دو دهه بعد از انقلاب كه ضرورت ارزيابي مجدد و بررسي تجربههاي فرهنگي اين دو دهه و حل معضلات امروز جامعه و تفسير روشها و به روز كردن محتواي اين دروس را تلقي ميكند. در ادامه اين طرح به نقش سازنده و كليدي اين دروس در فرهنگسازي پس از انقلاب اسلامي اشاره شده و سپس بر مبناي يك نظرسنجي كه تنها از دانشگاههاي تهران دردوره كارشناسي به عمل آمده است واحدهاي زير را به عنوان دروس معارف اسلامي در دو بخش دروس اصلي و فرعي پيشنهاد ميكند. منظور از دروس اصلي دروسي است كه از اهميت برخوردار بوده و دانشجو بايد آنها را با حق انتخاب محدود بگذراند. و منظور از دروس فرعي دروسي هستند كه داراي طيف وسيعي بوده و دانشجويان تعداد محدودي از آن را با حق انتخاب و بنابر علاقه، نيازهاي محلي، اجتماعي و شخصي خود اخذ ميكند.
2- طرح پيشنهادي مركز برنامهريزي و تدوين متوندرسي نهاد در اين طرح كه در 18 صفحه تدوين شده با اشاره به مشكلات فراوان موجود در امر ارائه اين دروس و احياناً بيمهريها و كم لطفيهايي كه در طول ارائه اين دروس، متوجه دستاندركاران و استادان و متصديان برنامهريزي آن شده است و همچنين با نگاه نقدگونه به طرح معاونان محترم آموزشي دانشگاههاي تهران و برشمردن برخي مشكلات و موانع و محدوديتها و علل و عوامل عدم رشد و بالندگي در خور اين دروس و نقد نظرسنجي مورد اشاره در طرح معاونان آموزشي بر اساس سه اصل: 1. سياستهاي نظام آموزشي جمهوري اسلامي 2. دانش فني و نظرات كارشناسان و صاحب نظران 3. نياز سنجي از فراگيران ارائه گرديد. طرح مورد نظر اين مركز در قالب 58 واحد درسي در 5 عنوان زير تنظيم شده بود:
بر اساس اين طرح دانشجويان ميتوانستند از مجموع 58 واحد درسي در حوزه دروس عمومي معارف اسلامي، 12 واحد را به ترتيب زير اخذ كنند: 1. مباني نظري و انديشهاي به ارزش 4 واحد 2. بقيه عناوين هر يك به ارزش 2 واحد. جدول طرح پيشنهادي مركز برنامهريزي و تدوين متون درسي و عناوين درسي آن:
3- طرح پيشنهادي دانشگاه شيراز در كنار دو طرح ارائه شده، طرحي نيز از سوي دانشگاه شيراز تهيه و ارائه شد، اين طرح ضمن بيان اهداف دروس عمومي و فلسفه آن از جمله دروس معارف اسلامي به عنوان مجموعه درسهايي كه با هدف تقويت وجوه مشترك يك جامعه در حوزه ارزشهاي ديني و اجتماعي و ايجاد سلسلهاي از مهارتها و دانشهاي عمومي در دانشجويان، 20 واحد درسي را براي دروس عمومي پيشبيني ميكرد كه در دو بخش «الزامي» و «اختياري» ارائه ميشوند. براساس اين طرح نيز انتخاب دانشجويان از واحدهاي ارائه شده ميتوانست به تنها 2 واحد درس معارف اسلامي تقليل يابد. با بررسي اين سه طرح در چندين جلسه كميته برنامهريزي معارف اسلامي شوراي عالي برنامهريزي و طرح ديدگاههاي مختلف و توجه به نكات ضعف و قوت طرحها و ميزان انطباق آنها با مصوبات شوراي محترم عالي انقلاب فرهنگي، در نهايت مقرر شد طرح مركز برنامهريزي و تدوين متون درسي نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري با اصلاحات و تغييراتي كه مورد نظر اعضاي محترم كميته بود جهت اظهار نظر گروههاي معارف اسلامي و استادان و صاحبنظران و مسئولان محترم دانشگاهها ارسال گردد. براساس تصميم كميته معارف اسلامي،اين طرح در قالب يك دفترچه تنظيم و از طريق معاونت امور اساتيد در اختيار اكثر دانشگاههاي علوم پزشكي، دانشگاههاي تحت پوشش وزارت علوم، تحقيقات و فناوري و واحدهاي دانشگاه آزاد اسلامي قرار گرفت تا با مطالعه و ارائه نظراتاصلاحي و تكميلي استادان و صاحبنظران، نتيجه اين نظرخواهي به كميته معارف منعكس گردد. با پيگيريهاي به عمل آمده در مجموع 120 مورد پيشنهاد و اظهارنظر از استادان و گروههاي معارف اسلامي از بيش از 30 دانشگاه دولتي و 20 واحد از دانشگاه آزاد اسلامي درباره سرفصلهاي ياد شده به كميته و يا دفتر معاونت امور اساتيد ارسال گرديد. كميته معارف اسلامي نيز نظرات دريافتي را براي تحليل نهايي به مركز برنامهريزي و تدوين متون درسي ارسال نمود. با تحليل نظرات رسيده نتايج زير به دست آمد: حدود 90% از استادان با اصل اختياري بودن دروس و كليت سرفصلهاي پيشنهادي موافق بوده و اين طرح را قدمي مثبت در جهت بالندگي دروس معارف اسلامي ارزيابي كرده بودند. در مقابل تعدادي نيز اختياري بودن اين دروس را موجب وهن آن و منعطل شدن و پيدايش آثار سوء رواني براي دانشجويان ارزيابي و اجراي آن را آغازي براي به تعطيلي كشاندن اين دروس تلقي كرده و بعضاً ارائه اين طرح را در اثر بيخبري طراحان آن از توطئه دشمنان اسلام دانستند. البته همه نظردهندگان، اجراي اين طرح را همراه با مشكلات زياد اجرايي، برنامهاي و خلأهاي ناشي از تأمين استاد، متن درسي و ناسازگاري ساختار فعلي گروههاي معارف اسلامي با اجراي اين طرح دانستهاند. بخشي از نقدها و ايرادات عبارت بودند از: 1. عدم تناسب سرفصلها با نياز دانشجويان و با وظيفه ذاتي گروه (2%) 2. عدم امكان تحقق اجراي طرح به دليل: الف) كمبود امكانات و مقدورات و مشكلات گروهها (44%) ب) عدم تأمين استاد ج) مشكلات تأمين متون درسي د) به حد نصاب نرسيدن برخي از عناوين انتخابي 3. قابل اجرا نبودن طرح در دانشگاههاي كوچك به دليل محدوديت فراگيران (12%) 4. سردرگمي دانشجويان در انتخاب واحدها (6%) 5. مخالف بودن سياست اختياري بودن دروس با آزمون جامع پزشكي براي ارتقا از كارشناسي به كارشناسي ارشد كه بخشي از پرسشهاي آن مربوط به اين دروس است. (8%) البته پيشنهادهايي نيز براي اصلاح و انجام بهينه طرح، ارائه شده بود كه آنها را ميتوان به دو بخش پيشنهادهاي كلي و محتوايي تقسيم كرد. الف) پيشنهادهاي كلي 1. اختياري بودن اجراي اصل طرح از سوي دانشگاهها 2. اجراي طرح به صورت آزمايشي پس از تصويب و بررسي دقيق مشكلات و موانع اجرايي قبل از تعميم طرح در سطح دانشگاهها. 3. برگزاري دورههاي بازآموزي استادان به صورتي جدي 4. جبران ضعف منابع برخي از عناوين درسي 5. بررسي اهداف و اولويتهاي طرح در همايش مشترك ميان نهاد و وزارتخانههاي علوم، تحقيقات و فناوري، بهداشت و درمان و سازمان مركزي دانشگاه آزاد اسلامي 6. غنيسازي منابع درسي از نظر كمي و كيفي ب) نظرات محتوايي در اين بخش نيز نظرات مفيد و قابل توجهي ابراز شده بود كه مجموعه اين نظرات استخراج و در اختيار گروههاي علمي مركز قرار گرفت تا در تجديدنظرهاي مربوط به سرفصلهاي دروس معارف اسلامي و كتاب، مورد استفاده قرار گيرد. با انتقال مجموع نظرات رسيده به كميته معارف اسلامي، اين كميته با توجه به اين ديدگاهها و نظرات اعضاي كميته، اصلاحات لازم را در طرح پيشنهادي به عمل آورد و در نهايت طرح پيشنهادي مركز برنامهريزي و تدوين متون درسي را با انجام اصلاحاتي تصويب كرد. بر اساس مصوبه كميته معارف اسلامي مقرر شد اين دروس در 5 گرايش مباني نظري اسلام، اخلاق اسلامي، انقلاب اسلامي،تاريخ و تمدن اسلامي و آشنايي با منابع اسلامي و در قالب 12 واحد از 32 واحد اختياري ارائه گردد و دانشجويان بتوانند 12 واحد دروس عمومي معارف خود را از مجموع 32 واحد درسي پيشنهاد شده انتخاب كنند. مركز برنامهريزي و تدوين متون درسي با توجه به تصويب اين طرح سرفصلهاي اين دروس را با در نظر گرفتن نظرات و پيشنهادهاي رسيده از گروههاي معارف اسلامي و استادان و صاحبنظران طراحي و جهت تصويب به كميته معارف ارسال نمود. سرانجام پس از تصويب طرح اصلاح شده در کميته برنامهريزي دروس معارف اسلامي وزارت علوم، تحقيقات و فنآوري و ارسال آن به شوراي عالي انقلاب فرهنگي، اين شورا در جلسه شماره 542 در تاريخ 23/4/1383 طرح مذکور را مطابق با جدول زير تصويب با امضاي رياست محترم جمهوري حجهالاسلام و المسلمين آقاي خاتمي جهت اجرا به وزارتخانههاي ذيربط اعلام نمود و با امضاي رياست محترم جمهوري جناب آقاي خاتمي جهت اجرا به وزارتخانههاي ذيربط ابلاغ گرديد. دروس عمومي معارف اسلامي در پنج گروه و با اين عناوين درسي ميباشد:
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
 |
 |
 |